LOS INDEFINÍOS
Son axetivos y sustantivos que refiérense a un oxetu ou persona de forma vaga e imprecisa. Ye un conxuntu mui diversu que tien dalgún casu variación xenérica y de númberu.
Dalgún d' ellos van antepuestos solamente; outros postpuestos ; y outros alternan na súa posición.
Outros dalgunas veces van acompañáus d' artículu ou determinante, y outros en dengún casu.
Indefiníos cuantificadores
Cuantificadores absolutos
Expresan cantidá por sí mismos, sin emplegar outros términos:
abondu/a, abondos/as
bastante, bastantes
dafechu/itu
daqué
demasiau/ada,demasiaos/as
muitu/a, muitos/as
muncho
poucu/a, poucos/as
ou, toda, toos, todas bastante, bastantes
bastante, bastantes
totalmente, del todo
algo
demasiado/a demasiados/as
mucho/a, muchos/as
mucho
poco/a, pocos/as
todo, toda, todos, todas
Contraiciones de tou... + artículu
tou +el
toda+la
tol
tola toos/us+los/lus
toda+las
tolos
tolas
Locuciones adverbiales (cantidad)
Bien de
Bien d' ellu
La cuenta
Un migayu
Mucho
Mucho,
Mucho, lo que faltaba
Una migaja Un ñisguin
Una pintina
Una de ...
Un trocito (muy pequeño)
Una gota (solo líquidos)
Mucho
Locuciones adverbiales (cantidades inmensurables)
A esgalla
A embute
A manplén
A maza Muchísimo
"
"
" A rodu
Una pancada
Una talegada
Una tundia Muchísimo
"
"
"
Una barrumbada
Muchísimo (siempre referido a líquidos)
Una bobada
" " (con sentido de desprecio, a lo bobo)
Una pistracada " " (referido a una cantidad exagerada de objetos sueltos)
Una tarabancada " " (en el sentido de incordiar, estorbar)
Cuantificadores relativos
Necesitan d' outru téminu pa fecere referencia de la cantidá qu' espresan:
tantu/a, tantos/as..........comu tanto/a, tantos/as..........como
más........que más........que
menos.........que menos.......que
Locuciones adverbiales de comparación
Pa cun Comparado con
Nun yia nada esa bubina pa cun esti bultu que you tengo
Esa heridina no es nada comparada comparada con el bulto que yo tengo
Indefiníos esistenciales
Facen referencia poucu precisa a la esistencia de cousas ou presonas
un, ún, unu, una, unos, unas un, uno, una, unos unas
dellu, della, dellos, dellas varios
cada cualquiera
cualquiera, cualesquiera, quienquiera " "
daqué, dalgu algo
dalgún, dalgunu, dalguna, dalgunos, dalgunas alguno, alguna, algunos, algunas
dalguién, daquién " " " "
nada Nada
naide, nadi Nadie
Contraiciones de un... + en / cada
(Un , ún ) y las súas variantes contraén xuntu a la preposición en y cada
en + un
nun, nún, nunu, nuna, nunos, nunas.
cada + un, cada + ún, cada +una
caun, caún, caúna
Notas sobre l' usu dalgunos esistenciales
El esistencial un úsase comu axetivu; el esistencial ún cuando ye pronome
Col mismu significaú que nada empléganse espresiones comu: un res, gota, rispiu, plizcu, migayu
Indefiníos identificadores
mesmu, mesma, mesmus/os, mesmas mismo, misma, mismos, mismas
tal, talu, tala, talos, talas tal, tales
dambos, dambas
entrambos, entrambas entreambos, entreambas
outru, outra, outros, outras otro, otra, otros, otras
Tal y talu son equivalentes, peru talu nun se emplega ante' l nome.
un casu tal = un casu talu
peru tal casu (no se emplea) talu casu
Indefiníos d' afirmación
claru claro d' averas de veras
si si
escurque seguramente tamién también
Indefiníos de lugar
acá aquí encima arriba
aquende aquí enriba arriba
eiquí aquí abaxu/ixu abajo
iquína aquí abaxón muy abajo
ehí ahí embaxu debajo
ende ahí debaxu debajo
allende allí afuera fuera
illana allí fuera fuera
allá allá adientru dentro
acullá más allá dientru dentro
ellí más lejos atrás atrás
daiquí de aquí alantre adelante
cerca cerca allalantre más adelante
lonxe lejos allalantrones muy lejos adelante
lluenxe lejos
Locuciones adverbiales (de lugar)
A desmán A desmano Amanu A mano
Al cabu Al lado Al delláu Al lado
Al pía Al pie Al rodiu Al rededor
Al mediu En el medio Nu baxeiro En lo bajo
Nu cimeiru En lo alto Al llargu A lo largo
Dayurri En alguna parte
Indefiníos de modu
asín así aprisa/esa deprisa
asina así sele despacio
bien bien mal mal
pïor peor meyor mejor
Locuciones adverbiales (de modu)
A queriendas A propósito A comunas A carreras
A postas A propósito A carrenderas En común
A petu A propósito Albenteste A propósito
A modu Con cuidado Cun xeitu Con sentido
A modín Con cuidadín Al escuitu Al oido
De balde Gratis En cuellu En brazos
Arruches Arruinado, sin dinero A lu fuinu A lo zorro
Petamente Intencionadamente(adrede, expresamente, ex profeso, deliberadamente
Indefiníos de tiempo
antañu antes ceu temprano, pronto
enanitas antes ogañu en la actualidad
endenantias anteriormente agora ahora
güey hoy, ahora después después
alleri aller anueti anoche
anteayeri anteahayeer entoncias entonces
ya ya tovía todavía, aun
cuantayá hace mucho tiempo entovía todavía, aun
dacuandu de vez en cuando inda todavía, aun
davezu habitualmente enxamás jamás
llintres mientras
Locuciones adverbiales (de tiempo)
¡A magar que....! ¡Hace tanto tiempo que...! Al empá A la vez
Al outru día Al día siguiente De güei n'ochu días En una semana
Más nunca Nunca jamás Nel intre En el instante
D' esta En esta ocasión D' esa En esa ocasión
D' aquella En aquella ocasión
Pavias que Expresa tardanza excesiva o demora en una tarea = Hasta que, mientras
Esta guaja pavias que acaba de comer......
Mientras esta muchacha hasta que acaba de comer....
Pavias que vengan lus neños tenemos pa ratu
Hasta que vengan los niños tenemos para rato
Indefiníos de duda
seique quizás acasu acaso
quizabes quizás igual igual
quicías quizás a lu meyor a lo mejor
según quizás tal vez tal vez
asicasí/sicasí de todo modos
Locuciones adverbiales (de duda)
Apurau Expresa negación, pero dentro de la duda o inseguridad.
Apurau que faiga buen tiempu pa mañana
Difícilmente mañana haga buen tiempo
Posible menus + presente de subjuntivo Puede denotar: interés, curisidad, expectación, aunque también: temor y desconfianza.
Posible menos nun haya tuvíu un accidente
Mientras no haya tenido un accidente. Quizás ha tendio un accidente. ¿ Habrá tenido un accidente? etc.
Nun sé si menoss será
Bien creas. Duda cercana a la certeza o aseveración, si bien de carácter negativo, perjudicial o nocivo.
El tu güelu olvidarie el sachu, nun sé si menos será........¡veslu!
No se si tu abuelo no olvidaría la azada .........¡ has vistocomo si!
Bien creas que nun vien. To anda cingundiandu pur ende alantre.
Seguro que no viene. Andará cimbreándose por ahí adelante.